Werkgeversvereniging
Openbare Bibliotheken (WOB)
Ministerie van
Sociale Zaken en Werkgelegenheid
In het Arboconvenant Openbare
Bibliotheken zijn concrete afspraken vastgelegd om de arbeidsomstandigheden op
uw werkplek te verbeteren. Doel hiervan is het ziekteverzuim terug te dringen.
De sociale partners en het Ministerie van SZW hebben het arboconvenant
gezamenlijk ondertekend op 10 oktober 2002
Waarom een convenant en wat
staat er in? Hoe werkt dat nu precies en wat betekent dat voor uw werkplek in
de bibliotheek? De antwoorden op deze vragen zijn terug te vinden in deze
brochure.
Verder vindt u in deze
brochure achtergrondinformatie over de lichamelijke belasting in de openbare
bibliotheek en een aantal praktische tips om uw werk op een gezonde manier uit
te voeren.Waarom een Arboconvenant
In de
afgelopen jaren heeft de Arbeidsinspectie een aantal onderzoeken uitgevoerd
binnen de Nederlandse bibliotheken. Gebleken is dat de zorg voor arbeidsomstandigheden
niet in iedere bibliotheek even groot was. En hoewel het ziekteverzuim in de
sector laag is, is toch besloten een specifiek beleid op te zetten om deze
arbozorg op een hoger plan te krijgen. Vandaar dat werkgevers, werknemers en
overheid besloten hebben een arboconvenant op te stellen.
In een arboconvenant worden
afspraken tussen werknemers-organisaties, werkgeversorganisaties en de overheid
over de aanpak van arbeidsrisico’s opgenomen. Het arboconvenant leidt tot
maatregelen binnen de bibliotheek.
In het convenant staan drie
speerpunten centraal:
1. de lichamelijke belasting verminderen;
2. de werkdruk verminderen.
3. het ziekteverzuim beter begeleiden;
Het mes snijdt hierbij aan
twee kanten: de werknemers hebben er natuurlijk baat bij als hun
werkomstandigen goed zijn. De werkgevers hebben er belang bij dat ziekteverzuim
en WAO-instroom zo laag mogelijk zijn.
Voordat een convenant tot
stand komt is allereerst de bedrijfstak verkend: hoeveel mensen werken er, wat
zijn de knelpunten en welke oplossingen passen daarbij.
Vervolgens zijn de drie
betrokken partijen bij elkaar gaan zitten om te bepalen welke knelpunten via
het arboconvenant aangepakt zullen worden.
De Werkgeversvereniging Openbare Bibliotheken
(WOB)
ABVAKABO FNV
CNV Publieke Zaak
Het ministerie van Sociale Zaken en
Werkgelegenheid (SZW)
Het convenant kent een
looptijd van 3 jaar. Binnen die tijd moet door elke bibliotheek aan een aantal
afspraken worden voldaan.
Deze afspraken kunnen van
karakter verschillen. Zo zijn er verplichtingen
en aanbevelingen. Bij een
verplichting dient elke openbare bibliotheek vóór een in het convenant genoemde
datum aan deze verplichting te voldoen. Een aanbeveling betekent dat de
convenantspartijen de bibliotheken sterk aanraden om de aanbeveling te volgen.
De Arbeidsinspectie (AI) zal
zich gedurende de looptijd van het convenant terughoudend opstellen met
betrekking tot convenantsonderwerpen Dit laat onverlet dat de Arbeidsinspectie
te allen tijde bij haar inspecties zal controleren op de aanwezigheid van een
plan van aanpak per bibliotheek, gekoppeld aan de RI&E (zie verderop in
deze brochure voor een toelichting hierop) Na de looptijd van het convenant zal
de AI op basis van de convenantsafspraken handhavingsactiviteiten uitvoeren.
Algemene doelstellingen
In het convenant is een
aantal algemene doelstellingen opgenomen:
1. het ziekteverzuim zal op
uiterlijk 10 oktober 2005 gedaald zijn met ten minste 1,0% punt . Dat wil
zeggen dat het zal dalen van 6,9% ((verzuimpercentage 2000) naar 5,9%.
2. de blootstelling aan
fysieke belasting zal op uiterlijk 10 oktober 2005 gereduceerd zijn met ten
minste 20%.
Om dit te bereiken is een
aantal concrete afspraken gemaakt die gaan over de lichamelijke belasting, de
verzuimbegeleiding en de werkdruk.
Elke bibliotheek zal vóór 10
oktober 2003 een plan van aanpak moeten opstellen. In dit plan van aanpak staat
allereerst hoe het op dat moment met de bibliotheek is gesteld op het gebied van
de lichamelijke belasting, de werkdruk en het ziekteverzuim en de begeleiding
daarvan.
Vervolgens wordt aangegeven
hoe de bibliotheek de maatregelen met betrekking tot de werkdruk , lichamelijke
belasting en verzuimbegeleiding gaat uitvoeren.
Bij het vaststellen van het
plan van aanpak is inbreng van de medewerkers en vrijwilligers van essentieel
belang. Het plan van aanpak valt onder
het instemmingsrecht van de werknemersvertegenwoordiging.
Op de website van de WOB (www.wobsite.nl)
zal een plan van aanpak worden gepubliceerd als voorbeeld.
Concrete afspraken in het convenant over fysieke
belasting
Het eerste onderwerp in het
convenant is de lichamelijke belasting. Hierover zijn vijf afspraken opgenomen
in het convenant.
Afspraak 1: Rouleren
Door steeds verschillende
taken uit te voeren worden verschillende soorten belasting afgewisseld. Denk
bijvoorbeeld aan de afwisseling tussen zitten, staan en lopen. In het convenant
is een aantal “rouleer-regels” opgenomen. Zorg ervoor dat bij het rouleren
binnen de bibliotheek rekening wordt gehouden met de volgende regels:
·
niet langer (stil)
staand werken dan 1 uur achter elkaar;
·
niet langer dan 2 uur
achter elkaar zittend werken;
·
indien het werk in een
ruimte plaatsvindt zonder daglicht: niet langer in deze ruimte werken dan 2 uur
per dag;
·
niet langer dan 2 uur
achter elkaar of 5 uur op één dag bergen.
Om de belasting ten gevolge
van lang staan te beperken is een goede volgorde voor het rouleren: lopen ->
zitten -> staan -> lopen -> zitten -> staan etc.
Deze afspraak is een verplichting. Het rouleerschema dient
uiterlijk 10 oktober 2003 in de bibliotheek te zijn ingevoerd
Afspraak 2: De hoogte van de onderste en bovenste
plank van de kast en de boekenkar
Als boeken laag in de kast of op de kar gezet moeten worden moet je bukken. Dit
is belastend voor het lichaam. Ook als de boeken hoog in de kast weggezet
moeten worden wordt het lichaam belast: dit “boven je macht werken” is
belastend voor de nek (omhoog kijken) en de schouders (omhoog reiken). In het
convenant zijn de volgende regels opgenomen om te voorkomen dat je te vaak moet
bukken of hoog reiken.
·
de planken van de kar
die lager zijn dan 42 cm worden alleen gebruikt voor incidentele zaken om zo
geregeld bukken te voorkomen;
Deze afspraak is een verplichting. De werkwijze dient
uiterlijk 10 oktober 2005 te zijn aangepast.
·
de onderste plank van de
kast mag niet lager zijn dan 30 cm, gemeten vanaf de vloer;
·
de bovenste plank van de
kast mag niet hoger zijn dan 162 cm, gemeten vanaf de vloer. Bij een kast met
een vaste opstap over de gehele lengte geldt een maximum hoogte van 162 cm
gemeten vanaf de opstap (zie
illustratie);
·
voor zware boeken
(studie/info boeken) is de bovenste plank niet hoger dan 150 cm;
·
op planken met zware
boeken worden extra verdeelschotten geplaatst om het onderuitzakken te
voorkomen;
·
de boeken op de onderste
plank worden onder een hoek geplaatst of met de rug naar boven om zo het zicht
op de codes te verbeteren. Dit geldt alleen voor boeken met een min of meer
gelijke breedte, immers smalle boeken zijn niet goed zichtbaar tussen bredere
boeken.
Bibliotheken die een nieuwbouw, ingrijpende verbouwing of
herinrichting ondergaan zijn verplicht
daarin de kasten aan te passen zoals hierboven beschreven. Alle andere
bibliotheken wordt dringend aanbevolen
deze aanpassingen voor 10 oktober 2005 door te voeren.
In
het geval er grote organisatorische of financiële bezwaren bestaan zodat
tijdige invoering van deze maatregel binnen drie jaar niet mogelijk is dan is
er in het plan van aanpak van de individuele bibliotheek beschreven of, hoe en
op welke termijn wel aan deze afspraak zal worden voldaan.
Afspraak 3: Leners bepaalde logistieke taken laten
uitvoeren
Een deel van de fysiek zware taken die nu door de medewerkers wordt uitgevoerd
kan ook door de lener gedaan worden. Dat betekent minder lichamelijke belasting
(minder scannen bijvoorbeeld) en meer tijd voor het verstrekken van informatie
en het optimaliseren van de dienstverlening. Het gaat dan vooral om de volgende
maatregelen:
·
invoeren van zelfscannen
bij innemen of uitlenen waardoor dit werk aan de balie vervalt. Bij het
zelfscannen haalt de lener zelf de boeken over de scanner;
·
invoeren van een
“brievenbus” met meerdere sleuven waardoor de klant de boeken en andere
materialen direct gesorteerd kan inleveren en waardoor de grofsortering door de
medewerker vervalt.
Deze afspraak is een verplichting. Uiterlijk 10oktober 2005
dienen de leners bepaalde taken te verrichten.
In het geval er grote
organisatorische of financiële bezwaren bestaan zodat tijdige invoering van
deze maatregel binnen drie jaar niet mogelijk is dan is er in het plan van
aanpak van het arboconvenant beschreven of, hoe en op welke termijn wel aan
deze afspraak zal worden voldaan.
Afspraak 4: het informatiepakket ‘gezond werken’
Veel medewerkers zijn gewend om eerst aan de leners, dan aan de boeken en dan
pas aan zichzelf te denken. De bewustwording over de fysieke belasting kan
worden verbeterd. Hoe kan het werk op een gezonde manier uitgevoerd worden
zonder aan kwaliteit te verliezen. Bibliotheken kunnen daarom een
informatiepakket ‘gezond werken’ bestellen bij de WOB. Dit pakket bestaat uit
een video en een werkmap. De video geeft voorlichting over een juiste
lichamelijke houding en bijpassende werktechnieken. De werkmap bevat een aantal
hulpmiddelen om fysieke belasting daadwerkelijk aan te pakken. Bibliotheken
betalen een eigen bijdrage voor het pakket; overige kosten worden gedragen door
het ministerie en de sociale partners.
Bibliotheken wordt met nadruk
aanbevolen het informatiepakket aan
te schaffen. In het individuele plan van aanpak per bibliotheek zijn bibliotheken verplicht om te vermelden óf zij het pakket aanschaffen en zo ja,
hoe zij er gebruik van zullen maken.
Afspraak 5: schuifbalies voor magneetcodes vervangen
door balies voor barcodes
Zowel aan de schuifbalie voor magneetcodes als aan de balie voor barcodes zal
de medewerker repeterend werk verrichten. Bij een schuifbalie voor magneetcodes
is de fysieke belasting echter groter door de ongunstige houdingen van armen en
handen. Dit geldt vooral voor balies waarin ook een diefstal beveiliging wordt
geactiveerd. Vervanging van de schuifbalie voor magneetcodes door een balie
voor barcodes is gekoppeld aan de overgang van magneetcodes in de materialen
door barcodes. Een dergelijke omschakeling vraagt dat alle materialen voorzien
worden van barcodes, en dat nieuwe automatisering wordt aangeschaft en
ingevoerd. Hoewel een dergelijke maatregel dus niet zo eenvoudig is in te voeren
is bekend dat veel bibliotheken in Nederland toch al bezig zijn met deze omschakeling.
Deze afspraak is een aanbeveling. Bibliotheken met een
schuifbalie zijn wel verplicht in hun
individuele plan van aanpak uit te werken of,
hoe en wanneer zij de schuifbalie zullen vervangen door een barcode
scansysteem.
Concrete afspraken in het convenant over werkdruk
In sommige bibliotheken is er
discussie over de werkdruk. De werknemers- en werkgeversorganisaties hebben dit
signaal opgepakt.
In het convenant is dan ook
afgesproken dat iedere bibliotheek in Nederland de interne werkdruk in kaart
zal brengen. Daartoe is een speciaal hulpmiddel ontwikkeld: het “Meetinstrument Werkdruk Bibliotheken”. Met
deze vragenlijst kunnen de oorzaken van werkdruk in kaart worden gebracht en
worden tevens oplossingen met betrekking tot de aanpak van werkdruk aangereikt.
Zo kan het Meetinstrument gebruikt worden voor het bespreekbaar maken van de
werkdrukproblematiek binnen de eigen bibliotheek.
Na verloop van tijd is het
ook mogelijk om de resultaten van de eigen bibliotheek te vergelijken met
andere bibliotheken.
Meer informatie over de werkdrukmeter
is terug te vinden op de website van de WOB (www.wobsite.nl).
Ook zullen daar voorbeelden te vinden zijn van geslaagde acties om werkdruk in de sector te verminderen.
Deze afspraak is een verplichting. Elke bibliotheek dient de
vragenlijst vóór 10 oktober 2003 te hebben ingevuld en de resultaten te hebben
besproken met de werknemersvertegenwoordiging.
Concrete afspraken in het convenant over
verzuimbegeleiding.
Het derde onderwerp in het
convenant betreft de verzuimbegeleiding. Hierover zijn 4 afspraken opgenomen in
het arboconvenant.
Om bibliotheken te helpen
bij het opstellen van een dergelijke procedure, zullen op de website van de
WOB (www.wobsite.nl) voorbeelden te vinden zijn.
Op de website van de WOB (www.wobsite.nl) zullen ook voorbeelden van protocollen verzuimbegeleiding geplaatst worden.
Het ministerie en de sociale
partners zullen de bibliotheken zo spoedig mogelijk na ondertekening van het
convenant informatie verstrekken over de uniforme standaard voor de branche.
De standaard zal een aantal definities van begrippen en regels bevatten voor
verrekening van relevante factoren zoals bijvoorbeeld parttime werken. Deze
informatie zal ook te vinden zijn op www.wobsite.nl.
Meer informatie over de cursus
wordt gepubliceerd op www.wobsite.nl
In het convenant is nog een
aantal afspraken opgenomen over de ondersteuning van de sector bij het invoeren
van de maatregelen
·
Afspraak 11: Uitvoeren van de branche specifieke
RI&E[1]
Elke bibliotheek moet een RI&E uitvoeren. Met de gegevens uit het onderzoek
voor het convenant kan een RI&E gemaakt worden die goed ingaat op de
werkzaamheden in de bibliotheek. Deze branche-specifieke
RI&E zal opgesteld worden door ArboNed. Voor bibliotheken die aangesloten
zijn bij een andere arbodienst zal ArboNed deze RI&E ter beschikking
stellen.
Deze afspraak is een aanbeveling.
·
Afspraak 12: Fonds uitbreiding arbopakket
Bibliotheken worden aangemoedigd een uitgebreid pakket van voorzieningen van hun Arbodienst af te nemen. Dit uitgebreide pakket zal tenminste alle maatregelen en diensten moeten bevatten die in het convenant zijn aangegeven. Individuele bibliotheken kunnen gedurende de looptijd van het convenant uit een speciaal daartoe opgericht fonds een eenmalige financiële bijdrage ontvangen voor de uitbreiding van hun afsprakenpakket met de Arbodienst. De eerste 50 aanvragen worden gehonoreerd. De bijdrage is beperkt tot maximaal 50% van de meerkosten van de uitbreiding en Euro 1.000,- per instelling. Meer informatie over het fonds en de wijze waarop een tegemoetkoming in de kosten kan worden aangevraagd is te vinden op www.wobsite.nl
·
Afspraak 13: Jaarlijkse enquête
De WOB zal gedurende de looptijd van het convenant ieder jaar een schriftelijke
enquête uitvoeren naar de stand van zaken inzake de arbozorg in bibliotheken
en de uitvoering van de individuele plannen van aanpak. De resultaten hiervan
worden onder meer via de website (www.wobsite.nl)
bekend gemaakt.
|
Samenvatting afspraken in het Arboconvenant |
||
|
Afspraak |
Toelichting |
Planning |
|
1. Rouleren |
Taken afwisselen waardoor
verschillende fysieke belastingen niet te lang duren |
Alle bibliotheken voldoen
hieraan voor 10 oktober 2003 |
|
2. Aanpassen hoogte van de
plank in de kast en de kar |
Planken hoger dan 162 cm of
lager dan 30 cm worden niet gebruikt |
Alle bibliotheken voldoen
aan eisen mbt de kar voor 10 oktober 2003; voor de eisen mbt de kast is een
concreet plan opgesteld |
|
3. Leners bepaalde taken
laten uitvoeren |
Invoeren zelfscannen of
gesorteerd inleveren |
Alle bibliotheken zullen voor 10 oktober 2003 een concreet plan
hebben opgesteld voor invoering van deze maatregel. |
|
4. Informatiepakket ‘gezond
werken’ |
Video en werkmap over
juiste lichamelijke houding en bijpassende werktechnieken |
Aanschaf en gebruik aanbevolen voor alle vestigingen. |
|
5. Geen schuifbalies voor
magneetcodes |
Schuifbalie voor
magneetcodes vervangen door een balie voor barcodes |
Alle bibliotheken zullen
voor 10 oktober 2003 een concreet plan hebben opgesteld voor de vervanging |
|
6. Meetinstrument werkdruk |
Een checklist die door de
individuele vestigingen wordt ingevuld |
Alle bibliotheken hebben de checklist
vóór 10 oktober 2003 ingevuld
|
|
7. Procedure ziekmelding |
Vastleggen waar, wanneer en
bij wie een werknemer zich ziek moet melden |
Alle bibliotheken hebben voor 10 oktober
2003 een procedure vastgesteld en ingevoerd.
|
|
8. Protocol verzuimbegeleiding |
Vastleggen wat er van
leidinggevenden en van zieke werknemers wordt verwacht bij ziekteverzuim |
Alle bibliotheken hebben voor 10 oktober
2003 een protocol vastgesteld en ingevoerd.
|
|
9. Verzuimregistratie |
Uniforme, tijdige en juiste
vastlegging van verzuimgegevens |
Alle bibliotheken hebben voor 10 oktober
2003 een adequaat systeem voor verzuimregistraite ingevoerd
|
|
10 Training verzuimbegeleiding |
Training voor
leidinggevenden gericht op effectieve toepassing van verzuimmaatregelen |
Deelname wordt aanbevolen
|
|
11. Branche specifieke
RI&E |
Een branche specifieke
RI&E wordt door de bibliotheek uitgevoerd |
Aanbevolen
|
|
12. Fonds uitbreiding arbopakket |
Bibliotheken die hun
afspraken met de Arbodienst uitbreiden tot tenminste alle maatregelen uit het
convenant komen in aanmerking voor een bijdrage in de meerkosten |
De eerste 50 aanvragen gedurende de
looptijd van het convenant kunnen worden gehonoreerd.
|
|
13. Monitoring |
De behaalde resultaten in
het verbeteren van de arbozorg in de sector worden in kaart gebracht. |
Jaarlijkse enquête.
|
De volgende twee “hoofdstukken”
(lichamelijke belasting in de bibliotheek en Tips) zullen in een aparte lay-out
in de brochure worden opgenomen.
De lichamelijke belasting in de bibliotheek
Voordat het convenant
opgesteld kon worden is een onderzoek uitgevoerd naar de knelpunten en
mogelijke oplossingen op het gebied van lichamelijke belasting in de
bibliotheek. Dit onderzoek bestond uit twee delen:
·
een groot aantal
bibliotheken is bezocht en ter plaatse is gekeken naar mogelijke knelpunten en
oplossingen;
·
er zijn twee enquêtes
uitgevoerd onder bibliotheek-medewerkers in Nederland. In de vragenlijsten is
gevraagd naar de beleving van de medewerkers van hun arbeidsomstandigheden.
De resultaten van deze beide
onderzoeken zijn verwerkt in het rapport “Fysieke belasting in de bibliotheek”.
Vervolgens hebben werkgevers, werknemers en overheid gezamenlijk een aantal
centrale knelpunten en oplossingen uit dit rapport opgenomen in het convenant.
Deze “speerpunten” worden in deze brochure besproken.
De volledige lijst met
knelpunten en mogelijke oplossingen is terug te vinden op de WOB-site.
Eén van de belangrijke
uitkomsten van het onderzoek is dat vooral de volgende werkzaamheden zwaar
blijken te zijn:
·
Het bergen van boeken
(rapportcijfer 5,7).
·
Transporteren en
opruimen (rapportcijfer 6,0).
·
Voor alle handelingen
nodig voor het verwerken van boeken is het gemiddelde rapportcijfer een 6,2.
Of het werk ook leidt tot gezondheidsklachten is eveneens onderzocht. 70% van
de ondervraagden heeft last van één of meerdere gezondheidsklachten. In tabel 1
wordt dit verder uitgewerkt. Men geeft aan dat ongeveer de helft van de
klachten (mede) veroorzaakt wordt door het werk.
De verdeling van de
klachten over het lichaam is in onderstaande tabel samengevat:
|
Type klacht |
Aantal mensen met klachten |
|
·
Bovenlichaam
(nek/schouder, armen/ellebogen, polsen/handen) |
51.5% |
|
·
Onderlichaam (rug,
benen/voeten) |
43.4% |
|
·
Stress (hoofdpijn,
gespannenheid, prikkelbaarheid, moedeloosheid) |
39.0% |
In de enquêtes is een groot
aantal mogelijke maatregelen voor verbetering van de arbeidsomstandigheden aan
de medewerkers voorgelegd. Men kon aangeven welke maatregelen men het meest
zinvol vindt gezien de situatie in de eigen bibliotheek. De volgende maatregelen
worden door de medewerkers vooral belangrijk gevonden:
·
Verminderen van de
fysieke belasting tijdens het “bergen” door aanpassen van de hoogte van de
onderste en bovenste plank van kar en kast;
·
Voldoende rouleren
(d.w.z. het afwisselen van verschillende werkzaamheden);
·
Bepaalde taken door de
klant laten uitvoeren zoals zelf-scannen en gesorteerd inleveren.
Tegenover de klachten die de
medewerkers hebben staat het duidelijke plezier dat men heeft in het werk: maar
liefst 98% van de medewerkers werkt dagelijks of vrijwel dagelijks met plezier.
En 75% van de respondenten geeft aan dat er in het algemeen binnen de bibliotheekorganisatie
serieus gezocht wordt naar oplossingen voor eventuele klachten of opmerkingen
over de arbeidsomstandigheden.
Tips
Naast de concrete afspraken
in het convenant zijn er nog meer mogelijkheden om de arbeidsomstandigheden in
de bibliotheek te verbeteren. Het gaat dan bijvoorbeeld om verbetering van de
inrichting van de bibliotheek, een andere organisatie van het werk of de
werktechniek die de medewerkers gebruiken.
Hieronder volgen nog een
aantal tips die direct toepasbaar zijn in de eigen bibliotheek.
Heeft
u er wel eens bij stilgestaan hoe u precies een boek scant/schuift? Sta de
volgende keer als u dit doet er eens bij stil en stel u daarbij de volgende
vragen:
·
voer ik onnodige handelingen uit ?(bijvoorbeeld het boek
draaien zodat de titel en de code leesbaar is; en nog eens draaien als u het
boek weer terug geeft aan de lener);
·
is de stapel boeken niet
te hoog? (uw schouder mag niet omhoog komen bij het scannen);
·
sta ik goed? (niet
scheef in de heupen “hangen”, of staan met een holle rug);
·
zit ik goed? (zet de
stoel op de juiste hoogte; als de stoel te laag staat worden de schouders
teveel opgetrokken).
Kijk
ook eens goed naar uw collega’s hoe zij het doen. Praat er eens met elkaar
over.
·
Zorg er voor dat u op de
juiste hoogte sorteert. Als u te veel moet bukken is de sorteerhoogte te laag.
Gebruik zoveel mogelijk de bovenste plank van de boekenkar of de balie.